BOM là gì? Các loại BOM và cách lập định mức nguyên vật liệu

BOM là gì? BOM (Bill of Materials) là danh sách định mức nguyên vật liệu cần để sản xuất một sản phẩm: gồm những vật tư, bán thành phẩm nào, số lượng bao nhiêu cho một đơn vị sản phẩm, theo cấu trúc lắp ráp từ dưới lên. BOM là dữ liệu gốc để tính nhu cầu vật tư, mua hàng và giá thành trong sản xuất.

Bài viết giải thích các thành phần của BOM, các loại BOM thường gặp, cách lập BOM qua ví dụ cụ thể và vai trò của BOM trong hệ thống ERP.

BOM là viết tắt của từ gì?

Trong sản xuất, BOM là viết tắt của Bill of Materials, tiếng Việt thường gọi là định mức nguyên vật liệu, bảng định mức vật tư hoặc hóa đơn nguyên vật liệu (Bill of materials).

Lưu ý: trong quản trị nhân sự, BOM còn là viết tắt của Board of Management (ban điều hành). Bài này chỉ nói về BOM trong sản xuất.

Một BOM gồm những thông tin gì?

Mỗi dòng trong BOM mô tả một thành phần của sản phẩm. Một BOM đầy đủ thường có:

Trường Ý nghĩa
Cấp (level) Vị trí của thành phần trong cấu trúc: cấp 0 là thành phẩm, cấp 1 là bộ phận trực tiếp, cấp 2 là thành phần của bộ phận…
Mã vật tư Mã duy nhất của nguyên vật liệu hoặc bán thành phẩm, khớp với danh mục kho
Tên và quy cách Mô tả để người đọc phân biệt, ví dụ kích thước, chất liệu, màu
Số lượng định mức Lượng cần cho một đơn vị sản phẩm cha
Đơn vị tính Cái, kg, mét, m², lít… phải thống nhất với đơn vị kho hoặc có quy đổi
Tỷ lệ hao hụt Phần trăm hao hụt cho phép khi cắt, pha chế, lắp ráp
Nguồn cung Mua ngoài hay tự sản xuất; nếu tự sản xuất thì thành phần đó có BOM riêng
Công đoạn sử dụng Vật tư được cấp ở công đoạn nào, giúp xuất kho đúng lúc

Các loại BOM thường gặp

Theo cấu trúc

  • BOM một cấp (single-level): chỉ liệt kê các thành phần trực tiếp của sản phẩm. Dễ lập, phù hợp sản phẩm đơn giản.
  • BOM nhiều cấp (multi-level): thể hiện cả bán thành phẩm và thành phần của chúng theo dạng cây. Phù hợp sản phẩm lắp ráp nhiều tầng như máy móc, đồ gỗ, điện tử.

Theo mục đích sử dụng

  • EBOM (Engineering BOM): BOM thiết kế do phòng kỹ thuật lập theo bản vẽ, thể hiện sản phẩm “được thiết kế thế nào”.
  • MBOM (Manufacturing BOM): BOM sản xuất, thể hiện sản phẩm “được làm ra thế nào”: thêm vật tư phụ, bao bì, hao hụt, thứ tự công đoạn. Đây là BOM dùng để tính nhu cầu vật tư và giá thành.
  • Sales BOM / BOM bộ: nhóm nhiều sản phẩm bán thành một bộ (combo), dùng khi bán hàng và xuất kho.
  • Service BOM: danh sách linh kiện thay thế phục vụ bảo hành, bảo trì.

Một số dạng đặc biệt

  • Phantom BOM: bán thành phẩm không nhập kho mà dùng ngay ở công đoạn sau, giúp BOM gọn mà vẫn đúng cấu trúc.
  • BOM cấu hình (configurable BOM): sản phẩm có nhiều biến thể (màu, kích thước, tùy chọn); hệ thống chọn thành phần theo cấu hình của từng đơn hàng.

Ví dụ BOM: sản xuất một chiếc bàn gỗ

Sơ đồ BOM nhiều cấp của bàn làm việc: ván gỗ, khung chân, thép hộp, sơn, vít và thùng carton

Giả sử nhà máy sản xuất bàn làm việc gồm mặt bàn và khung chân. Khung chân là bán thành phẩm tự hàn trong xưởng. BOM nhiều cấp như sau (số liệu minh họa):

Cấp Mã Thành phần Số lượng / 1 sản phẩm cha ĐVT Hao hụt
0 TP-BAN01 Bàn làm việc 1,2 m 1 cái –
1 NVL-GO18 Ván gỗ công nghiệp 18 mm (mặt bàn) 0,84 m² 5%
1 BTP-KHUNG Khung chân thép (bán thành phẩm) 1 bộ –
2 NVL-THEP Thép hộp 40×20 4,6 m 3%
2 NVL-SON Sơn tĩnh điện 0,25 kg 10%
1 VT-VIT Vít bắt mặt bàn 8 cái –
1 VT-THUNG Thùng carton đóng gói 1 cái –

Tính nhu cầu vật tư cho đơn 200 bàn:

  • Ván gỗ: 200 × 0,84 × (1 + 5%) = 176,4 m²
  • Thép hộp: 200 × 4,6 × (1 + 3%) = 947,6 m
  • Sơn: 200 × 0,25 × (1 + 10%) = 55 kg
  • Vít: 200 × 8 = 1.600 cái; thùng carton: 200 cái

Nếu kho đang có 120 m² ván gỗ thì chỉ cần mua thêm 56,4 m². Đây chính là phép tính mà phần mềm hoạch định nhu cầu vật tư (MRP) trong ERP làm tự động cho hàng trăm mã vật tư và nhiều đơn hàng cùng lúc.

Cách lập BOM cho sản phẩm

  1. Chuẩn hóa danh mục vật tư: mỗi vật tư một mã duy nhất, thống nhất đơn vị tính và quy cách. Mã trùng hoặc mô tả mơ hồ là nguyên nhân phổ biến khiến BOM sai.
  2. Phân tích cấu trúc sản phẩm: từ bản vẽ hoặc mẫu thật, tách sản phẩm thành bộ phận, bán thành phẩm và nguyên vật liệu.
  3. Xác định định mức: đo, cân hoặc tính theo bản vẽ lượng vật tư cho một đơn vị; ghi nhận cả vật tư phụ như keo, vít, bao bì.
  4. Thiết lập hao hụt: dựa trên số liệu sản xuất thực tế, không nên để một tỷ lệ chung cho mọi vật tư.
  5. Gắn công đoạn: vật tư nào cấp ở công đoạn nào, để kho xuất đúng lúc và tính giá thành theo công đoạn.
  6. Duyệt và quản lý phiên bản: kỹ thuật, sản xuất và kế toán cùng xác nhận; mỗi lần thay đổi thiết kế tạo phiên bản BOM mới có ngày hiệu lực.
  7. Đối chiếu thực tế: so sánh vật tư xuất kho thực tế với định mức sau mỗi đợt sản xuất để điều chỉnh BOM.

Vai trò của BOM trong sản xuất và ERP

BOM là “công thức” mà nhiều nghiệp vụ cùng dựa vào. Trong một hệ thống ERP, BOM được dùng để:

  • Hoạch định nhu cầu vật tư (MRP): từ đơn hàng hoặc kế hoạch sản xuất, nhân định mức, trừ tồn kho và hàng đang về, tạo đề nghị mua cho phần thiếu.
  • Mua hàng đúng lúc: giảm tình trạng tồn nhiều mã này mà thiếu mã khác.
  • Cấp phát vật tư theo lệnh sản xuất: kho xuất đúng loại, đúng lượng cho từng lệnh, hạn chế xuất dư.
  • Tính giá thành: chi phí vật liệu của sản phẩm được tính từ BOM và giá vật tư; so sánh với thực tế để thấy chênh lệch.
  • Truy xuất nguồn gốc: biết lô thành phẩm dùng lô nguyên liệu nào khi có lỗi chất lượng.
  • Báo giá nhanh: đội kinh doanh ước tính chi phí vật tư cho đơn hàng mới dựa trên BOM có sẵn.

Khi đơn hàng được chốt từ hệ thống bán hàng như Omnicare CRM, ERP có thể dùng BOM để tính ngay vật tư cần cho đơn đó.

Quản lý BOM bằng Excel hay phần mềm?

Tiêu chí Excel Phần mềm ERP
Chi phí ban đầu Thấp Cao hơn, cần triển khai
BOM nhiều cấp Khó, dễ sai khi lồng nhiều tầng Quản lý dạng cây, tự cộng dồn nhu cầu
Phiên bản và ngày hiệu lực Phụ thuộc người đặt tên file Có lịch sử, phiên bản, người duyệt
Liên kết tồn kho, mua hàng Phải đối chiếu tay Tự động trừ tồn, tạo đề nghị mua
Giá thành Tính riêng, dễ lệch số Lấy từ BOM và chi phí thực tế của lệnh
Phù hợp Ít sản phẩm, BOM một cấp, ít thay đổi Nhiều sản phẩm, nhiều cấp, thay đổi thường xuyên

Những lỗi thường gặp khi quản lý BOM

  • Thiếu vật tư phụ và bao bì: BOM chỉ có vật tư chính khiến kho thiếu keo, vít, thùng carton đúng lúc đóng hàng.
  • Không cập nhật khi thay đổi thiết kế: xưởng làm theo bản mới nhưng kế hoạch vẫn tính theo BOM cũ.
  • Hao hụt để chung một tỷ lệ: làm sai nhu cầu với vật tư hao hụt nhiều hoặc ít.
  • Đơn vị tính không khớp kho: BOM tính theo mét nhưng kho quản lý theo cây, dẫn đến số liệu lệch.
  • Dùng EBOM để sản xuất: BOM thiết kế thiếu thông tin công đoạn, hao hụt nên không đủ để tính giá thành.

Câu hỏi thường gặp về BOM

BOM và định mức nguyên vật liệu có giống nhau không?

Về bản chất là một. “Định mức nguyên vật liệu” là cách gọi phổ biến ở Việt Nam; BOM nhấn mạnh thêm cấu trúc nhiều cấp của sản phẩm.

Ai chịu trách nhiệm lập BOM?

Thường phòng kỹ thuật lập EBOM; phòng kế hoạch hoặc sản xuất chuyển thành MBOM; kế toán giá thành tham gia duyệt vì BOM ảnh hưởng trực tiếp đến giá vốn.

BOM khác routing (quy trình công nghệ) thế nào?

BOM trả lời “cần những vật tư gì, bao nhiêu”; routing trả lời “làm qua những công đoạn nào, trên máy nào, mất bao lâu”. Hai dữ liệu này kết hợp để lập lệnh sản xuất và tính giá thành.

Doanh nghiệp nhỏ có cần phần mềm quản lý BOM không?

Nếu sản phẩm ít và BOM một cấp, Excel vẫn dùng được. Khi có nhiều mã sản phẩm, bán thành phẩm hoặc thay đổi thiết kế thường xuyên, nên quản lý BOM trong ERP để tránh sai số khi tính vật tư.

Tóm tắt

  • BOM là gì? BOM (Bill of Materials) là danh sách định mức nguyên vật liệu để sản xuất một đơn vị sản phẩm, theo cấu trúc nhiều cấp.
  • Thông tin chính: cấp, mã vật tư, số lượng định mức, đơn vị tính, hao hụt, nguồn cung, công đoạn.
  • Các loại phổ biến: BOM một cấp, nhiều cấp, EBOM, MBOM, sales BOM, service BOM, phantom BOM.
  • Nhu cầu vật tư = số lượng sản xuất × định mức × (1 + hao hụt) − tồn kho khả dụng.
  • Trong ERP, BOM là nền tảng cho hoạch định vật tư, mua hàng, cấp phát, giá thành và truy xuất.

Thuật ngữ trong bài theo cách dùng phổ biến của ngành quản trị chuỗi cung ứng (ASCM Dictionary). Smart Solutions (GMO-Z.com RUNSYSTEM) tư vấn và triển khai giải pháp ERP cho doanh nghiệp sản xuất, gồm quản lý BOM và kế hoạch vật tư tự động. Liên hệ để đặt lịch tư vấn 1:1.


call